Alopecia Areata ve Saç Mantarı: Nedirler ve Nasıl Ayırt Edilirler?
Alopecia areata, saç derisi, yüz veya vücutta yuvarlak ya da oval saç dökülmesi yamalarına neden olan otoimmün bir durumdur. Saç mantarı (tinea capitis) ise farklıdır: bulaşıcı bir mantar enfeksiyonudur ve genellikle pullanma ya da kaşıntıyla birlikte seyreden kellik bölgeleri oluşturabilir. Tedaviler farklı olduğundan, tanının bir klinisyen tarafından doğrulanması gerekir.
Alopecia Areata Nedir?
Alopecia areata, iz bırakmayan yaygın bir saç dökülmesi türüdür. Genellikle saç derisinde bir veya daha fazla düzgün, belirgin saçsız yama şeklinde görülür. Kaşlar, kirpikler, sakal bölgesi veya diğer vücut kıllarını da etkileyebilir.
Hastalığın seyri öngörülemezdir. Bazı kişilerde saçlar tamamen geri çıkarak yalnızca tek bir atak görülürken, bazıları zamanla tekrarlayan alevlenmeler yaşar.
Saç Mantarı ve Alopecia Areata Arasındaki Fark
Adına rağmen, alopecia areata bir solucan değildir ve mantardan kaynaklanmaz. “Saç mantarı” terimi genellikle mantar kaynaklı cilt enfeksiyonları için kullanılır. Saç derisi etkilendiğinde buna tinea capitis denir.
Her iki durum da bölgesel saç dökülmesine neden olabileceğinden karışıklık yaygındır. Bu ipuçları yardımcı olabilir, ancak muayene ve testlerin yerini tutmaz:
- **Alopecia areata:** yamalar genellikle düzgün ve pullanma yoktur ya da çok azdır; kenarlarda kısa “ünlem işareti” şeklinde saçlar görülebilir; bazı kişilerde tırnaklarda çukurcuklar veya çizgiler olabilir.
- **Saç mantarı (tinea capitis):** yamalarda genellikle pullanma, kırık saçlar, kaşıntı veya hassasiyet olur; bazı durumlar şiş, iltihaplı yumrulara (kerion) ve şişmiş boyun bezelerine neden olabilir; yakın temasla veya ortak kullanılan eşyalarla (tarak, şapka, tıraş makinesi) bulaşır.
Herhangi bir şüphe durumunda, klinisyenler dermatoskop (trikoskopi) kullanabilir, mikroskopi ve kültür için saç veya cilt örneği alabilir ya da benzer durumları dışlamak için başka testler yapabilir.
Kimlerde Görülür?
Alopecia areata her yaştan ve her cinsiyetten kişiyi, çocuklar da dahil olmak üzere, etkileyebilir. Birçok kişi genel olarak sağlıklıdır. Kişisel ya da ailede otoimmün hastalık öyküsü olanlarda risk artar.
Şiddeti kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde küçük saç dökülme alanları olurken, bazıları yaygın saç kaybı (alopecia totalis) ya da tüm vücut kıllarının kaybı (alopecia universalis) yaşar.
Alopecia Areata’nın Nedenleri Nelerdir?
Saç Folikülleri Çevresindeki Otoimmün Aktivite
Alopecia areata, bağışıklık sisteminin saç foliküllerini yanlışlıkla hedef almasıyla oluşur. Foliküller canlı kalır, bu nedenle yeniden saç çıkması mümkündür, ancak büyüme döngüsü bozulur ve saçlar erken dökülür.
Genetik, Tetikleyiciler ve İlişkili Durumlar
Genetik faktörler rol oynar ve alopecia areata aile içinde görülebilir. Alevlenmeler büyük stres, hastalık, hormonal değişiklikler ya da bazı ilaçlardan sonra ortaya çıkabilir, ancak her zaman net bir tetikleyici bulunmaz.
Alopecia areata bazen tiroid hastalığı, vitiligo, tip 1 diyabet, romatoid artrit ve atopik hastalıklar (egzama, astım, alerjik rinit) gibi diğer otoimmün durumlarla birlikte görülebilir. Bunlardan birine sahip olmak diğerini geliştireceğiniz anlamına gelmez, ancak doktorunuzun sizi neye göre tarayacağını etkileyebilir.
Yaygın Belirtiler
Alopecia areata şu belirtilere neden olabilir:
- Bir veya daha fazla yuvarlak ya da oval saç dökülme yamaları
- Günler ya da haftalar içinde ani saç dökülmesi
- Yama kenarlarında kısa, kırık saçlar
- Bazı kişilerde tırnak değişiklikleri (çukurcuklar, çizgiler, pürüzlülük)
- Bazı durumlarda etkilenen bölgede hafif kaşıntı, karıncalanma veya yanma hissi
Alopecia Areata Nasıl Teşhis Edilir?
Tanı genellikle saçlı deri ve cilt muayenesiyle başlar. Doktorunuz, yama kenarlarında tipik belirtileri inceleyebilir, son değişiklikleri sorabilir ve kişisel ile ailevi geçmişinizi değerlendirebilir.
Her zaman test gerekmez, ancak dermatoskopi, saç çekme testi, saç mantarı şüphesi varsa mantar testleri, otoimmün hastalıklar şüphesi varsa kan testleri veya tanı net değilse küçük bir saçlı deri biyopsisi yapılabilir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi yaşa, saç dökülmesinin yaygınlığına, ne kadar hızlı başladığına ve günlük yaşamı ne kadar etkilediğine bağlıdır. Bazı kişiler aktif tedaviyi tercih ederken, küçük yamalarda izlemeyi seçenler de vardır.
İzleme ve Doğal Saç Çıkışı
Sınırlı yama tipi alopecia areata vakalarının çoğu tedavisiz iyileşir. Yeniden saç çıkışı birkaç ay içinde başlayabilir, ancak yeni saçlar başlangıçta ince ya da daha açık renkte olabilir.
Kortikosteroidler
Dermatologlar genellikle foliküller çevresindeki iltihabı azaltmak için kortikosteroid kullanır. Güçlü topikal steroidler, doğrudan yama içine enjekte edilen steroidler veya seçilmiş durumlarda kısa süreli oral steroidler gibi seçenekler vardır. Enjeksiyonlar çok ince cilt bölgelerinde genellikle uygulanmaz ya da göz çevresinde dikkatle kullanılır.
Diğer Yaygın Tedaviler
Duruma bağlı olarak, doktorlar ayrıca topikal minoksidil, topikal immünoterapi veya diğer anti-inflamatuar ilaçları önerebilir. Destekleyici bakım da önemlidir: nazik saç bakımı uygulamaları ve açıkta kalan alanlarda saçlı deriyi güneşten korumak gibi.
Şiddetli Alopecia Areata Tedavileri
Yaygın ya da inatçı alopecia areata için uzman bakımı gereklidir. Son yıllarda bazı ülkelerde şiddetli alopecia areata için çeşitli oral Janus kinaz (JAK) inhibitörleri onaylanmıştır ve bazıları hâlâ araştırılmaktadır. Bu ilaçların ciddi yan etkileri olabilir ve tıbbi gözetim ile izleme gerektirir.
Ne Zaman Tıbbi Yardım Alınmalı?
Ani bölgesel saç dökülmesi fark ederseniz, özellikle de saçlı deride pullanma, ağrı, şişlik ya da kaşıntı varsa ve enfeksiyonu düşündürüyorsa bir klinik değerlendirme için randevu alın. Hızla yayılan saçlı deri iltihabı, iltihaplı akıntı, ateş ya da ağrılı şişmiş bezeler için acil tıbbi yardım arayın.
Saç mantarından şüphelenilen çocuklar, yayılmayı önlemek ve iz bırakma riskini azaltmak için genellikle reçeteli oral mantar ilaçları gerektiğinden, derhal doktora gösterilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Alopecia areata saç mantarıyla aynı şey mi?
Hayır. Alopecia areata bir otoimmün hastalıktır. Saç mantarı (tinea capitis) ise mantar enfeksiyonudur. Her ikisi de saçsız bölgelere neden olabilir, ancak saç mantarı bulaşıcıdır ve genellikle mantar tedavisi gerektirir.
Alopecia areata sonrası saç tekrar çıkar mı?
Evet, foliküller yok edilmediği için yeniden saç çıkışı yaygındır. Zamanlama değişkenlik gösterebilir ve bazı kişiler tekrar ataklar yaşayabilir. Erken, sınırlı hastalık genellikle daha iyi seyirlidir.
Alopecia areata kaşıntı ya da ağrı yapar mı?
Birçok kişi saç dökülmesi dışında belirti yaşamaz. Bazıları, özellikle alevlenmenin başında hafif kaşıntı, karıncalanma ya da yanma hissi fark edebilir. Belirgin kaşıntı, pullanma ya da hassasiyet enfeksiyon ya da başka bir saçlı deri durumunu düşündürebilir.
Saç mantarı nasıl doğrulanır?
Klinisyenler, tanıyı doğrulamak ve tedaviye yön vermek için mikroskop altında incelemek ve mantar kültürü için saç ya da cilt örneği alabilir.
Saç ekimi iyi bir seçenek mi?
Alopecia areata hastalarında hastalık yeniden aktifleşip ekilen saçları etkileyebileceği için saç ekimi genellikle ilk tercih değildir. Bir dermatolog, durum stabil hale geldiğinde zamanlama ve uygunluk konusunda sizi bilgilendirebilir.